Normstelling


Gezondheidseffecten door een combinatie van stressfactoren

 

Annemarie van de Vusse, Vusse Milieuadvies

 

Probleemstelling

 

In de directe leefomgeving, zowel binnenshuis als buitenshuis staan mensen bloot aan diverse stressfactoren die hun gezondheid kunnen beïnvloeden. Het gaat met name om lawaai en luchtverontreiniging (roet, stank, fijn stof, chemicaliën).

Luchtverontreiniging doet zich zowel binnenshuis voor als in de direct leefomgeving buiten. 

Binnenshuis gaat het om emissies van in en voor het huis gebruikte materialen; buitenshuis zijn het verkeer, open haarden en bouwwerkzaamheden belangrijke bronnen. Bewoners worden daarbij blootgesteld aan een cocktail van stoffen, die lang niet alle bekend zijn, laat staan dat ze alle onderzocht zijn op de gezondheidseffecten voor mensen. Voor zover wel, gaat het vrijwel alleen om effecten van een stof afzonderlijk, en niet van een combinatie van stoffen. Slechts voor enkele stoffen zijn normen of richtlijnen opgesteld, en daarbij is ook niet eens altijd rekening gehouden met de blootstelling vanuit andere bronnen.

Dat er aanwijzingen zijn om te veronderstellen dat deze cumulatie van stressfactoren kan leiden tot gezondheidseffecten, ook wanneer elke afzonderlijke factor daartoe geen aanleiding geeft, zal in deze notitie worden aangegeven. Dat zal leiden tot een pleidooi om in de regelgeving meer uit te gaan van het voorzorgprincipe en van de ervaren gezondheidsituatie van bewoners. Het is nodig om meer onderzoek te verrichten naar hoe stressfactoren op elkaar inwerken en daardoor de effecten op de gezondheid van mensen versterken.

  

Gezondheidseffecten door milieufactoren

 

Blootstelling aan verschillende milieufactoren veroorzaakt een deel van de ziektelast in Nederland. Dit deel varieert, afhankelijk van welke milieufactoren worden meegenomen, van 2% tot meer dan 14% van de totale ziektelast in Nederland. Belangrijke milieufactoren zijn fijn stof in de lucht, geluid, UV-straling en radon in binnenlucht. Daarnaast wordt een deel van de ziektelast veroorzaakt door bijvoorbeeld leefgewoonten (zoals voeding en beweging) en ongevallen.

 

luchtverontreiniging

 

De kwaliteit van de buitenlucht, en dan met name de concentratie aan fijn stof in de lucht, is van invloed op de gezondheid van mensen. De achtergrondbelasting van fijn stof in de lucht, roetdeeltjes en NOligt op verschillende plaatsen in de grote steden boven de door de Europese Gemeenschap  toegestane waarden. Dat wil trouwens niet zeggen dat daaronder geen gezondheidseffecten optreden.  Uit onderzoek is bekend dat luchtverontreiniging leidt tot voortijdige sterfte aan hart- en vaatziekten en aan longaandoeningen, en aan verergering van klachten bij mensen met astma en cara.

Hierbij moet een onderscheid worden gemaakt tussen acute effecten veroorzaakt door kortdurende blootstelling zoals bij wintersmog, en laattijdige effecten als gevolg van langdurige chronische blootstelling. 

Kwetsbare groepen zijn kinderen met astmatische klachten, en volwassenen en ouderen met hart- en vaatziekten en longaandoeningen.

 

geluid

 

Wegverkeer is de belangrijkste bron van geluidhinder in Nederland, gevolgd door geluid van buren en vliegverkeer. Bromfietsen zijn van alle geluidsbronnen het meest hinderlijk. Bovendien zijn ze de belangrijkste bron van slaapverstoring, gevolgd door contactgeluiden van de buren.

Naast slaapverstoring leidt blootstelling aan geluid tot verhoging van de bloeddruk en tot een verhoogde kans op het ontstaan van hart– en vaatziekten. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat langdurige blootstelling aan geluid kan leiden tot cognitieve effecten zoals verminderde leesvaardigheid bij schoolkinderen.

  

De huidige aan het milieu toe te schrijven ziekten in Nederland zijn voornamelijk: 

 

Blootstelling aan stressfactoren

 

De invloed van het milieu op de gezondheid begint bij de blootstelling aan een bepaalde milieufactor, bijvoorbeeld fijn stof. Deze blootstelling leidt tot een bepaalde lichaamsbelasting. In het lichaam kunnen daardoor allerlei biochemische, fysiologische of psychische veranderingen optreden die al dan niet binnen de normale biologische variatie vallen. Of deze veranderingen gezondheidskundig van betekenis zijn, is mede afhankelijk van de individuele gevoeligheid en de wisselwerking met andere factoren die de gezondheid bepalen (bijvoorbeeld erfelijke eigenschappen en leefstijl). Daarnaast speelt ook de al aanwezige achtergrondbelasting een rol. 

De basisweerstand van een persoon kan al lager liggen, niet alleen vanwege bijvoorbeeld de leeftijd, of een chronische aandoening, maar ook door eerdere blootstelling aan bepaalde milieufactoren.

 

 Cumulatie van stressfactoren

 

Er is sprake van cumulatie van stressfactoren als mensen zowel aan luchtverontreiniging met meerdere stoffen, als ook aan stank, fijn stof, roet, en / of straling worden blootgesteld, mogelijk ook gecombineerd met een blootstelling aan lawaai.  

Ten aanzien van luchtverontreiniging is bekend dat bepaalde chemische stoffen vergelijkbare effecten op het lichaam hebben, dus eenzelfde soort fysiologische uitwerking hebben. De richtlijnen voor maximale bloostelling gaan in deze gevallen dan ook uit van een sommering van de concentraties van de afzonderlijke stoffen.

In sommige gevallen moet echter geen sprake zijn van een sommering, maar blijken de effecten elkaar te versterken, bijvoorbeeld de kans op mesothelioom en longkanker bij bloostelling aan asbest is een factor 10 hoger wanneer men ook een verstokte roker is.

Wanneer men gedurende langere tijd aan bepaalde chemische stoffen in of om het huis is blootgesteld, kan een overgevoeligheidsreactie optreden. Er treden niet alleen bij blootstelling aan de betreffende stof, maar ook bij blootstelling aan vergelijkbare stoffen gezondheidseffecten op. De overgevoeligheid kan dusdanig ernstige vormen aannemen, dat zelfs het geringste spoortje van een stof al direct tot een vorm van een allergische reactie kan leiden. 

Bepaalde ziekten, zoals hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten, kunnen door meerdere stressfactoren veroorzaakt worden. Niet alleen de blootstelling aan sommige chemische stoffen, fijn stof en roet, maar ook stank en hard geluid, kunnen aanleiding zijn om deze ziekten te ontwikkelen.  Blootstelling aan meerdere stressfactoren kan dus tot een verergering van deze gezondheidsklachten leiden. 

Ook de psychische gesteldheid speelt daarbij een rol. Er zal eerder sprake zijn van slaapverstoring wanneer men zich zorgen maakt over de veiligheid of aan piekeren is over de toekomstige ontwikkelingen in de buurt. Wanneer men meer invloed heeft op de ontwikkelingen, en een beter besef heeft van de noodzaak van het optreden van bepaalde milieufactoren, en betrokken is bij de te nemen maatregelen, blijkt men in het algemeen minder gezondheidsklachten te ervaren.

 

Wat te doen?

 

Er zijn voldoende aanwijzingen om te concluderen dat blootstelling aan een cumulatie van stressfactoren mogelijk een versterking van gezondheidseffecten geeft; echter in welke mate dat gebeurt, is onduidelijk. Daarom is het belangrijk in vóórkomende gevallen blootstelling aan meerdere stressfactoren te beperken, en daarmee in de normstelling rekening te houden. 

Daarvoor is een gefaseerde aanpak nodig:

  1. Op basis van data van de Atlas Leefomgeving kan een inventarisatie gemaakt worden van gebieden waar bewoners worden blootgesteld aan meerdere stressfactoren boven de streefwaarden. 
  2. Aan elke stressfactor kunnen punten worden toegekend. Dat kan gebeuren op basis van expertmeetings. Deze puntentelling bepaalt met welke prioriteit het leefklimaat in de genoemde gebieden moet worden aangepakt. 
  3. Het bevoegd gezag moet voor deze gebieden een Plan van Aanpak maken.
  4. Ondertussen kan aan bewoners in deze gebieden extra aandacht besteed worden door het monitoren van hun gezondheid. Dat zal ook meer kennis opleveren over de gezondheidseffecten van blootstelling aan een cumulatie van stressfactoren.
  5. Voor nieuwe activiteiten in deze gebieden geldt in principe het stand-still beginsel. Middels een GES (gezondheidskundige effect rapportage) zouden voor nieuwe activiteiten eerst de stressfactoren en de gezondheidseffecten daarvan moeten worden bepaald. 

 

Amsterdam, 30-1-2009